Zeigarnik etkisi nedir sorusu son dönemde popüler hale gelen ve psikoloji alanını ilgilendiren konulardandır. Kavramsal olarak açıklamasına bakıldığında bu etki tamamlanmamış görev ya da durumların tamamlanan durumlara göre daha çok hatırlanmasıdır. Yani bir işi yarım bırakmanın o işin tüm detaylarının zihninizi sürekli olarak meşgul etmesidir. Tamamlanmayan işler ile ilgili detayları beyin daha fazla hatırlayarak düşünme eğilimi gösterir. Görevin tamamlanması esnasında ortaya çıkan gerginlik ya da beklenti durumu da zihnin önceliğini belirleyerek tamamlanmamış işin daha kolay hatırlanmasına destek verir.
Zeigarnik Etkisi Neden Oluşur?
Rus psikolog Bluma Zeigarnik tarafından keşfi 1920 yılında yapılan bu etki günümüzde çeşitli alanlarda kullanılıyor. İnsan zihni genelde bir işe başladığında işi bitirdiği ana kadar gerginlik hissi altında olur. İş tamamlandıktan sonra ise bu gerginliği tamamen serbest bırakır. Bu durumda da zihin bilgiyi artık gereksiz olarak kodlar. Fakat iş yarım kaldığında birey sürekli olarak geriye dönüp yarım kalan işi düşünür. Bu durumda da beyin kişiyi o işi bitirmesi için sürekli hatırlatıcılar gönderir. Zeigarnik etkisi neden olur sorusunun temelinde birtakım mekanizmalar bulunur.
Buna göre hedef belirlenir ve beyin de bu hedefe ulaşmak için bir gerilim yaratır. Bu gerilim de kişiyi o hedefe ulaşma yolunda iten enerji ortaya çıkarır. Tamamlanmamış işlerde bu gerilim ederken tamamlanmış işlerde ortadan kalkar. Bu bakımdan tamamlanmayan işlerle ilgili bilgiler zihnin ön belleğinde yer edinmeye devam eder. Bir diğer mekanizma ise müdahaleci düşüncelerdir. Beyin yarım kalan işleri sürekli hatırlatmak için düşünceler üretmeye devam eder.
Zeigarnik Etkisinin Özellikleri
Zeigarnik etkisi yalnızca yarım bırakılan işleri hatırlamak değildir. Bu konu insanların bilişsel süreçlerinin ne kadar hassas olduğunu da en iyi şekilde vurgular. Buna göre örneklerine bakıldığında şunlar söylenebilir:
• Bir işe başlandığında zihin gerilim yaratır. İş bitimine kadar da bu gerilim hissi devam eder. Böylece kişi o işi bitirme zorunluluğunu hisseder.
• Zihin genelde tamamlanmamış olanlara odaklanır. Çünkü tamamlanan işleri zihnin arkasına atar. Böylece tamamlanmamış işlerde hızlı hatırlama daha yüksektir.
• Kişilerde işi bitirme yönünde her zaman doğal olarak motivasyon meydana gelir. Erteleme alışkanlığı ile mücadele başlar.
• Çok fazla iş yarım bırakıldığında bilişsel yük arttığı için artık zihin yorgunluğu ortaya çıkar.
• Yarım kalan her iş kişide huzursuzluk meydana getirir. Bunun yanı sıra kişi işi tamamlayamadığı için eksiklik hissi geliştirebilir.
• Etkilerin en güçlü ortaya çıktığı an genelde işin ya tam ortasıdır. Çok yeni başlanan ya da bitmeye az kalan işleri hatırlama oranı daha düşüktür.
Zeigarnik Etkisi Türleri
Zeigarnik etkisi kendi içinde farklı türlere ayrılıyor. Psikoloji alanında zihnin bitirilmemişlikhissini yaşaması olarak da tanımlanan bu etki tek bir kavram gibi ele alınsa da birçok alanda ortaya çıkışı farklıdır. Bu bakımdan kendi içinde farklı türlerinden bahsetmek mümkün olabilir. En bilinen türü eğitim süreçlerinde ortaya çıkan ve öğrenmeyi daha da pekiştiren çeşididir. Kişi bir konuyu çalışma sırasında en can alıcı noktada ara verirse zihin sürekli olarak o bilgiyi aktif halde tutar. Bu durum bilginin daha kalıcı hale gelmesinde temel etkendir.
Bir diğer türü ise kurgusal zeigarnik etkisidir. Buna göre kurgusal ziegarnik ne demeksorusuna merak ve tamamlanma arzusunun tetiklenmesi yanıtı verilebilir. Hikaye en heyecanlı yerinde bırakıldığında izleyicinin aklında sürekli son sahne takılı kalır. Bu durum genelde dizi ve filmlerin final sezonlarında etkisini gösterir. Bunun yanında dijital ve pazarlama alanına odaklı olan zeigarnik ise kullanıcı deneyimi ve reklamcılıkta karşılaşılan bir etkidir. Diğer çeşitleri arasında işlevsel ve romantik zeigarnik türleri de bulunmaktadır. Özellikle ilişkilerde açıklanmayan duygular ya da yarım kalan ilişkiler tam olarak bu etkinin ortaya çıkmasına neden olur.
Zeigarnik Etkisi Örnekleri Nelerdir?
Zeigarnik etkisi örnekleri gündelik hayatta çok sık karşınıza çıkar. Bunların bir kısmını farkında olmadan deneyimlediğiniz de söylenebilir. Örneğin dizi ve film sektöründe bu etki çok kullanılır. Dizinin son sahnesinde ya da final sahnesinde bu etki sayesinde izleyicinin aklında dizinin yer etmesi mümkün hale gelir.
Gündelik yaşantıda karşılaşabileceğiniz diğer alternatiflerden bir diğeri de kurumsal web sitelerdeki profil alanlarıdır. Bu kısımları doldururken karşınıza çıkan %85 doldu gibi ibareler bu etkinin ilerlemesine sebebiyet verir. İş dünyasında ise 5 dakika kuralı gibi etkilerle ortaya çıkar. Kişi işi 5 dakikada yapacağım diyerek başladığınız işi bitirmek için zihin sizi sürekli olarak rahatsız eder.
Zeigarnik Etkisi Nasıl Anlaşılır?
Zeigarnik etkisi nasıl anlaşılır genelde bu konuda farkındalığa ulaşan bireyler tarafından sorulur. Bunu anlayabilmek için aslında bu konuda farkındalık geliştirmeniz gerekir. En net belirtisi dinlenme anında dahi yarım kalan işi düşünmenizdir. Bunun yanında bir işi yarım bıraktığınızda bitmemişlik hissi varsa bu durumda zeigarnik etkisi en yüksek düzeyde olduğu anlamına gelir. Eğer bitirilen detayları hızla unuttuysanız fakat yarım kalkan işin detaylarını hatırlıyorsanız yine bu etkiyi anlamanıza yardımcı olur.
Zeigarnik Etkisinin Zararları
Birtakım bilişsel uyaranlar kişilere yararlı olsa da abartılması ve anlaşılmaması zamanla zararlı hale gelebilir. Zeigarnik etkisi de bunlardan biridir. Her ne kadar kişiyi üretkenliğe sevk eden bir konu olsa da kontrol altına alınmaması ciddi zararlar ortaya çıkarabilir. Buna göre zeigarnik etkisi zararları arasında şunlar yer alıyor:
• Kişilerde zamanla zihinsel yorgunluk meydana getirir.
• Sürekli olarak bireyin kaygı içerisinde olmasına neden olur.
• Stres ve anksiyete gelişmesine neden olur.
• Bu etki kapsamında kişilerde uyku problemi meydana gelir.
• Duygusal olarak takılı kalma ve sosyal ilişkilerde sorunlar ortaya çıkabilir.
Zeigarnik Etkisi Nasıl Yönetilir?
Kontrol altına alınan zeigarnik etkisi bireylerin daha üretken olmalarına ve işleri daha kısa sürede tamamlamalarına yardımcı olur. Zihin arka planda olduğu için yarım kalan işlerden kurtulma eğilimi içerisindedir. Böyle durumlarda bu etkiyi en aza indirmek için planlarınızı yazıya dökmelisiniz. Araştırmalar bir işi nasıl tamamlayacağınızı yazarsanız bunun zihinsel gerginliği en aza indirdiğini ortaya koyar. Bunların yanında iç küçük parçalara ayırarak da tamamlama şansı bulabilirsiniz.
Zeigarnik Etkisi ile Başa Çıkma Yolları
Zeigarnik etkisi rahatsız edici boyutlara ulaşıyorsa bazı önlemlerle kontrol altına alabilirsiniz. Planlama böyle etkiler üzerinde son derece yüksek etkiye sahiptir. Zihin bitmeyen işlerden rahatsız olduğu kadar ne zaman biteceğini bilmediği işlerden de rahatsızlık hissi duyar. Böyle durumlarda planlama ile işlerin belirli bir çerçeve içerisinde netleşmesini sağlayabilirsiniz. Aynı zamanda günü ya da bir çalışma seansını bitirdiğinizde beyninize “bitti” sinyali göndermek zihnin orada takılı kalmasının önüne geçer. Dumping etkisinde yararlanabilirsiniz. Yani zihni boşaltma çalışmaları yaparak beyninizi bu konuda rahatlatabilirsiniz.
Zeigarnik Etkisi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Zeigarnik etkisi nedir ve neden olur?
Zihnin bitirilmemiş olmasına takıntılı hale gelmesine zeigarnik etkisi adı verilir. Genelde kişiler yeni bir işi yapmaya başladıklarında bir gerginlik hissi yaşarlar. İş bittiğinde o gerginlik de sona erse de yarım kaldığında gergin olma hali devam eder.
Zeigarnik etkisi neden akılda kalır?
Bu etkinin akılda kalmasının nedeni beynin sürekli olarak çözüm üretme kapasitesinin olmasıdır. Aynı zamanda insan beyni daima hayatta kalmaya odaklıdır.
Zeigarnik etkisi zararlı mı?
Kontrol altına alınan zeigarnik etkisi birçok açıdan faydalı olsa da kontrol altına alınmayan etkiler stres, anksiyete gibi durumlar ortaya çıkarabilir.
Zeigarnik etkisi nasıl kontrol edilir?
Kişi ne kadar planlı yaşam sürerse ve mikro hedeflerle hareket ederse bu etkiyi kontrol altına alabilir.
